Met een foto van een executie tijdens de oorlog in het voormalig Joegoslavië won Bojan Stojanovic in 1993 een eerste prijs bij World Press Photo. Door onderzoek rijzen er steeds meer twijfels over de ethische integriteit en de roep om de prijs in te trekken groeit.
Nadat eerder dit jaar de Vereniging van Onafhankelijke Journalisten van Servië (NUNS) en de Vereniging van Journalisten van Bosnië en Herzegovina een verzoek bij World Press Photo hebben ingediend om de winnaar van Spot News uit 1993 terug te trekken, heeft ook de European Federation of Journalists (EFJ) zich daarbij aangesloten. Aanleiding is een prijswinnend artikel van Barbara Matejcic (Nederlandse vertaling bij De Groene Amsterdammer) over de foto.
Executie
Het gaat om de foto die de Servische fotograaf Bojan Stojanovic in mei 1992 maakte van een executie: de later veroordeelde Serviër Gorán Jelisic schiet Hussein Krso, een Bosnische moslim, van achteren dood. In april dat jaar brak een heftige oorlog uit in het voormalig Joegoslavië. Bosnië en Herzegovina riep na een referendum de onafhankelijkheid uit. Bosnische Serviërs waren het daar niet mee eens en riep op hun beurt een eigen republiek uit, waarbij etnische zuiveringen plaatsvonden.
Het is een heftig en zeldzaam moment dat is vastgelegd. De foto doet denken aan de beroemde foto van Eddie Adams uit 1968 waarbij een Vietcong koelbloedig wordt neergeschoten. Bij World Press Photo zijn meer foto’s te vinden waarbij een executie in beeld wordt gebracht. Toch is er iets bijzonders met de foto van Stojanovic.
Van de foto van Adams weten we dat hij niet alleen was en dat de schutter het goed vond dat de foto’s gemaakt werden. Er is zelfs een film waarbij de executie te zien is, inclusief bloed dat uit het hoofd spuit. Ook bij de andere foto’s van executies zien we meerdere getuigen. Bij Stojanovic ontbreken die. Er waren slechts twee fotografen (Stojanovic en zijn vriend Srdan Petrovic, twee slachtoffers en twee daders. De stad kon je toen niet zomaar in of uit. De dader moet de fotografen gezien hebben. Hoe is het mogelijk dat Stojanovic en Petrovic ongestoord hun werk konden doen? Hoe konden ze zo dichtbij komen en hoe kwamen ze daar terecht?
Onderzoek
Het zijn vragen die journalist Barbara Matejcic bezighouden. Als ze op onderzoek gaat blijkt ook een rechter van het Joegoslavië tribunaal zich af te vragen hoe iemand die zo moordt een fotograaf in zijn bijzijn toelaat. Matej?i? vraagt zich ook af wat de fotoredactie van Reuters dacht toen ze de foto’s kregen en of de jury van World Press Photo een goede afweging heeft gemaakt.
Het blijkt een moeilijke zoektocht zonder direct duidelijke antwoorden. Stojanovic, die als hij in Nederland is voor de uitreiking asiel aanvraagt en krijgt, geeft wisselende antwoorden en lijkt het nodige te verzinnen. Ook de verklaringen van Jelisic, de dader, veranderen en komen niet overeen met die van de fotograaf. Wel wordt langzaamaan duidelijk dat alles wel heel erg neigt naar propaganda en dat het fotograferen van de executie afgesproken werk is. Waar de verklaringen vooral in verschillen is hoe de afspraken nou precies tot stand zijn gekomen. Meldenswaard is dat de Vecernje Novosti, waar Stojanovic en Petrovic voor werkten, in die tijd onder controle stond van Slobodan Milosevic, de leider van de Servische republiek.
World Press Photo
Bij Reuters zijn ze aanvankelijk wantrouwig. Uiteindelijk sturen ze de foto’s wel door. Stephen Mayes, in 1993 de juryvoorzitter van World Press Photo, kan zich geen discussie herinneren over de betrouwbaarheid van de foto. In het bijschrift komt te staan dat een moslim scherpschutter wordt geëxecuteerd. Toch blijkt al gauw dat het om een gewone burger gaat. Daar wordt aanvankelijk niets mee gedaan. Pas in 2022 past World Press Photo het bijschrift aan na een melding van Barbara Matejcic. Ondanks verzoeken van Matejcic en de nabestaanden van het slachtoffer trekt World Press Photo de prijs niet in.
Weliswaar heeft World Press Photo pas in 2015 een ethische code, de organisatie kan met terugwerkende kracht een prijs intrekken. Dat is eerder gebeurd. De twijfels over de integriteit over de totstandkoming van de foto van Stojanovic zijn bovendien reëel. Het is dan ook logisch dat meer organisaties nu oproepen tot het terugtrekken van de prijs. Het zou World Press Photo sieren als ze op zijn minst bij de foto melden dat er getwijfeld wordt.
